İstanbul Sözleşmesi Kanun mu? Tarihsel Süreç İçinde Bir Değerlendirme
Geçmişe bakmak çoğu zaman yalnızca eski olayları hatırlamak değildir; bugün yaşadığımız tartışmaların hangi süreçlerden geçerek oluştuğunu anlamanın da bir yoludur. Bir toplumun hukuk anlayışı, değerleri ve kurumları zaman içinde değişirken, geride kalan belgeler bize bu dönüşümlerin izlerini gösterir. İstanbul Sözleşmesi kanun mu? sorusu da aslında yalnızca hukuki bir tanım arayışı değil, uluslararası anlaşmaların ve ulusal hukuk düzeninin nasıl ilişkilendiğini anlamaya yönelik tarihsel bir sorudur.
İstanbul Sözleşmesi’nin Ortaya Çıkış Süreci
Bu içerik, İstanbul Sözleşmesi kanun mu hakkında güvenilir ve sade bilgi arayanlar için Katamino tarafından oluşturuldu.
İstanbul Sözleşmesi olarak bilinen Kadınlara Yönelik Şiddet ve Ev İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadele Hakkında Avrupa Konseyi Sözleşmesi, Avrupa Konseyi tarafından hazırlanmış uluslararası bir insan hakları metnidir. Sözleşme 11 Mayıs 2011 tarihinde İstanbul’da imzaya açılmıştır.
Belgelere dayalı olarak incelendiğinde sözleşmenin temel amacı; kadınlara yönelik şiddetin önlenmesi, mağdurların korunması ve devletlerin bu alandaki yükümlülüklerinin belirlenmesidir. Sözleşme, yalnızca cezai hükümler getiren bir kanun değil, devletlere politika geliştirme sorumluluğu yükleyen uluslararası bir çerçeve niteliğindedir.
Bağlamsal analiz yapıldığında, bu metnin ortaya çıkışı Avrupa’da insan hakları hukukunun gelişimiyle bağlantılıdır. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren aile içi şiddet, özel alanın konusu olmaktan çıkarılarak kamu politikalarının ve hukuk sistemlerinin ele aldığı bir mesele hâline gelmiştir.
Uluslararası Sözleşmeler ve Kanun Arasındaki Fark
Bir uluslararası anlaşma nasıl hukukî değer kazanır?
“İstanbul Sözleşmesi kanun mu?” sorusunun cevabını anlamak için uluslararası sözleşmelerin hukuk sistemindeki yerini incelemek gerekir.
Türkiye’de uluslararası anlaşmaların yürürlüğe girmesi Anayasa’nın 90. maddesi kapsamında değerlendirilir. Bir uluslararası anlaşma, imzalanıp uygun bulunması ve gerekli süreçlerin tamamlanmasının ardından iç hukuk bakımından bağlayıcı hâle gelebilir.
Ancak bir sözleşme ile TBMM tarafından çıkarılan bir kanun aynı hukuki kategoriye ait değildir. Kanunlar doğrudan yasama organı tarafından çıkarılan ulusal hukuk düzenlemeleridir. Uluslararası sözleşmeler ise devletler arasında yapılan ve belirli şartlarla hukuk sisteminde sonuç doğuran metinlerdir.
Bu nedenle İstanbul Sözleşmesi, teknik anlamda bir “kanun” değil; Türkiye’nin taraf olduğu bir uluslararası sözleşmedir.
Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi Sürecindeki Dönüm Noktaları
İmzalanma ve yürürlüğe girme dönemi
Türkiye, İstanbul Sözleşmesi’ni 2011 yılında imzalamış ve sözleşme 2012 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu dönem, Türkiye’de kadına yönelik şiddetle mücadele konusunda hukuki ve kurumsal çalışmaların tartışıldığı yıllara denk gelir.
Belgelere dayalı değerlendirmelerde, 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’un 2012 yılında kabul edilmesinde, uluslararası insan hakları belgelerinin ve ulusal politika tartışmalarının etkili olduğu görülür.
Bağlamsal analiz açısından bakıldığında, bu dönem dünyada da kadın hakları, toplumsal cinsiyet politikaları ve şiddetin önlenmesi konularının daha görünür hâle geldiği bir süreçtir.
Çekilme kararı ve yeni tartışmalar
2021 yılında Türkiye Cumhurbaşkanı kararıyla İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme süreci başlatılmıştır. Bu karar, hukukçular, siyasetçiler, sivil toplum kuruluşları ve farklı toplumsal kesimler arasında geniş tartışmalara neden olmuştur.
Tartışmaların merkezinde, uluslararası sözleşmelerin yürütme işlemleriyle sona erdirilip erdirilemeyeceği ve hukuk sistemindeki yerinin nasıl yorumlanması gerektiği konuları yer almıştır.
Tarih boyunca hukuk metinleri yalnızca teknik belgeler olarak değil, toplumların değerleri ve siyasal tercihleriyle şekillenen araçlar olarak da değerlendirilmiştir.
Tarihçilerin Perspektifinden Hukuk ve Toplumsal Değişim
Tarihçi Eric Hobsbawm, modern toplumları anlamanın geçmişteki dönüşümleri incelemekten geçtiğini vurgulayan çalışmalarıyla bilinir. Ona göre tarih, yalnızca olayların sıralanması değil, toplumların değişim süreçlerinin anlaşılmasıdır.
Benzer şekilde hukuk tarihçileri de kanunların ve sözleşmelerin ortaya çıktıkları dönemin sosyal koşullarından bağımsız değerlendirilemeyeceğini belirtir. Bir hukuk metni, içinde bulunduğu dönemin ihtiyaçlarını, çatışmalarını ve beklentilerini yansıtır.
Belgelere dayalı inceleme bize hangi metnin ne zaman kabul edildiğini gösterirken, bağlamsal analiz bu metinlerin neden ortaya çıktığını anlamamıza yardımcı olur.
Geçmişten Günümüze Hukuk Tartışmaları
Tarih boyunca birçok hukuk düzenlemesi toplumlarda tartışmalara yol açmıştır. Köleliğin kaldırılması, işçi haklarının gelişmesi veya temel hakların genişlemesi gibi süreçlerde de benzer şekilde farklı görüşler ortaya çıkmıştır.
İstanbul Sözleşmesi tartışması da bu açıdan yalnızca bir metin tartışması değildir. Aynı zamanda devletlerin uluslararası yükümlülükleri, toplumların değişen değerleri ve hukuk anlayışının dönüşümü üzerine yapılan geniş bir tartışmadır.
Bugünden geçmişe baktığımızda şu sorular önem kazanır: Bir hukuk metninin toplumdaki etkisi yalnızca maddeleriyle mi ölçülür? Yoksa o metnin oluşturduğu farkındalık ve kurumlar da tarihsel bir değer taşır mı?
Katamino okurlarına İstanbul Sözleşmesi kanun mu konusunda değerli bilgiler sunabildiysek ne mutlu.
Sonuç: İstanbul Sözleşmesi Kanun Değil, Uluslararası Bir Hukuk Metnidir
İstanbul Sözleşmesi kanun mu? sorusuna tarihsel ve hukuki açıdan verilecek cevap; bunun bir kanun değil, uluslararası bir sözleşme olduğudur. Ancak bu durum, onun hukuk sistemi ve toplumsal tartışmalar açısından önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Bir dönemin hukuk belgelerini anlamak, yalnızca geçmişte ne olduğunu öğrenmek değil, bugün yaşanan tartışmaların kökenlerini görmek açısından da önemlidir. İstanbul Sözleşmesi örneği, hukuk metinlerinin toplumların değişim süreçlerinde nasıl rol oynadığını gösteren güncel bir tarihsel örnek olarak değerlendirilebilir.